تریاک (به یونانی: θηριακός) عصاره در هوا خشک شده گل خشخاش است که با تیغ کشیدن به دور کاسبرگ این گل به دست میآید.
بیش از یازده درصد تریاک را مرفین تشکیل میدهد که یک آلکالوئید از نوع اپیوئید است. مصرف طولانی مدت و مداوم مرفین باعث مقاوم شدن بدن و به وجود آمدن مقاومت بدنی (تلورانس)، و در نتیجه بروز اعتیاد میشود. همچنین مرفین عامل اصلی اختلالات و عوارض جانبی احتمالی است که مصرف طولانی مدت تریاک در بدن ایجاد میکند. مرفین از طریق فرایندهای شیمیایی به هروئین تبدیل میشود. تریاک بیشتر برای تولید هروئین کشت میشود، بهطوریکه اکثر تریاک وارد شده به کشور آمریکا به اجزای تشکیل دهنده آن تبدیل میشود. در تریاک آلکالوئیدهای دیگری نیز وجود دارد، از جمله؛ کدئین، نارسئین، پاپاورین و نوسکاپین و تبائین.
از قسمتهای دیگر گیاه خشخاش و گیاهان همخانواده آن مواد دیگری با خصوصیات مشابه و ضعیفتر از تریاک به دست میآیند. کشت خشخاش به منظور استفاده غذایی از دانههای آن، و کاربرد تریاک برای تخفیف درد و بیحسی و همچنین در مراسم مذهبی حداقل از عصر برنز به این سو ادامه داشته است. سومریان، آشوریها، مصریها، اهالی جزیره کرت، مینوسیان، یونانیان، رومیها، ایرانیان و اعراب هر یک در معرفی این گیاه نقشی داشتهاند.
تریاک بیش از همه به دلیل خصوصیات ضد درد و بیحسکننده آن که موجب میشد تا اعمال جراحی ممکن شود، مورد توجه پزشکان و جراحان بود. مصرف تریاک به شکل سنتی آن تا هنگام جنگ داخلی آمریکا ادامه یافت. از آن پس با استخراج مرفین و قابلیت تزریق آن این دارو به مهمترین داروی ضد درد برای مجروحان جنگی تبدیل شد. مرفین هنوز هم پرمصرفترین دارو برای مجروحان جنگی و مصدومان سوانح است. بر اساس یک تحقیق که در سال ۱۹۹۹ انجام شده ایران بیش از هر کشور دیگری با گرفتاریهای ناشی از مصرف تریاک غیرقانونی روبروست. بر اساس این تحقیق ۲٫۸ درصد از جمعیت ۱۵ تا ۶۴ سال ایران با این مشکل دستوپنجه نرم میکنند.
نام تریاک واژه فارسی است که با ریخت تریاق عربی شده است. معادل OPIUM است که در فارسی و عربی آن را افیون تلفظ میکنند. این واژه در زبان فارسی معنای پادزهر را میرساند؛ و به گونه theriac وارد زبانهای اروپایی نیز شده است. تریاک از تر+یاک تشکیل شده معنی «تر» (آبدار) مشخص است اما در معنی یاک اختلاف است عدهای بر این باورند که «یاک» همان قپه است؛ و نظر دیگر اینکه یاک شامل همه گیاهانی است که گردهافشانی میکنند.
تریاک از ترکیبات مختلفی به نام اپیویید طبیعی تشکیل میشود که عملکرد همگی آنها در بدن همانند کار انتقالدهندههای عصبی ضد درد (اندورفینها) است که از طریق تأثیر بر سلسله اعصاب مرکزی موجب تخفیف احساس درد در بدن میشوند، برای سایر استفادههای پزشکی تریاک و مشتقات ان میتوان از کنترل کردن سرفه، اسهال و نشانههای سرماخوردگی و درمان افسردگی نام برد. سرخوشی و نشئگی که توسط این مواد ایجاد میشود همواره موجب سوء مصرف این دارو از زمان پی بردن بشر به اثرات شگفت این ماده بودهاست. در پزشکی ایرانی از زمانهای قدیم تریاک به عنوان دارو حضور داشته رازی و ابن سینا و دیگران آن را برای درمان توصیه کردهاند.
مواد شبهافیونی دیگری مانند هروئین با اضافه کردن مواد شیمیایی دیگر به مرفین ساخته میشوند البته امروزه بسیاری داروهای شبهافیونی از تریاک استخراج نمیشوند بلکه بهطور مصنوعی ساخته میشوند. از جمله داروهای شبهافیونی که شرکتهای دارویی آنها را میسازند میتوان به اکسیکدون، مپریدین، هیدروکدون و هیدرومورفین اشاره کرد.
بوته یا گیاه را کوکنار میگویند کوکنار شبیه شقایق است و گل آن تبدیل به قپه اناری شکل میشود و شیرهای از قپه بدست میآید که ابتدا سفید و بعد به شکل حنایی و سپس به رنگ قهوهای سیاه در میآید. قپه بعد از خشک شدن حاوی دانههای خشخاش است که بسیار مغذی و خوشمزه است. تریاک مادهای صمغمانند است که از تخمدان گل گیاه خشخاش به دست میآید و معمولاً به صورت تکهها یا گرد قهوهای تیره عرضه میشود و معمولاً تدخین یا خورده میشود. کوکنار یا گوگ نار گیاهی است که در تمام مناطقی که گندم میتواند بروید به عمل میآید. در دوره قاجار کشت گوگنار در ایران رایج بود. در ایران از آنجا که افیون مخدر بود، در هنگام جراحی (مثلاً بیرون کشیدن تیر از بدن) آن را به بیمار میخوراندند تا درد را احساس نکند.
